Монгол улсын Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс эрхлэн гаргадаг “Шүүх эрх мэдэл” сэтгүүлийн “Эрх зүйн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан шүүхийн шийдвэр” буланд нийтлэгдсэн зарим кэйсийн хураангуйг цуврал болгон, түүнийг бэлтгэсэн зохиогчийнх нь зөвшөөрлөөр The LawyerLike веб хуудас дахин нийтлэж байна.
Хэргийн тухай
АНУ-ын Канзас муж улсын Топикагийн Боловсролын зөвлөлөөс 1879 оны хуулийн дагуу 15,000-аас дээш оршин суугчидтай нутаг дэвсгэрт цагаан арьст болон Африкийн америк буюу хар арьст америкчуудын бага сургуулийг тусгаарласан шийдвэр гаргасан байна. Топика дахь өнгөт арьстнуудын эрх ашгийг хамгаалах үндэсний холбооноос (NAACP) сургуулийг тусгаарлах бодлогыг эсэргүүцэж 20 хүүхдийн 13 эцэг эхийг нэгтгэжээ. 1951 онд дээрх гэр бүлүүд тэдэнд хамгийн ойр орших цагаан арьстнуудын сургуульд хүүхдээ сургахыг оролдсон ч хүүхэд бүрийг элсүүлэхээс татгалзаж, тэдгээр хүүхдийг оршин байгаа газраас нь хол орших хар арьст америкчуудын бага сургуульд шууд шилжүүлсэн. Тухайлбал, нэгэн нэхэмжлэгчийн охин Линда Брауныг цагаан арьстнуудын сургуульд элсүүлэхийг хэд хэдэн удаа татгалзжээ. Топика дахь өнгөт арьстнуудын эрх ашгийг хамгаалах үндэсний холбооноос шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан бөгөөд анхан болон давж заалдах шатны шүүхэд амжилт олоогүй байна.Шийдвэрийн үндэслэх хэсэг
АНУ-ын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч Эрл Варрены бичсэн дүгнэлтэд дараах зүйлийг дурджээ. Үүнд:- Муж улсын хуулийн дагуу зөвхөн арьс өнгөний үндсэн дээр цагаан болон хар арьстай хүүхдүүдийн нийтийн сургуулийг тусгаарлахад цагаан болон хар хүүхдүүд сургууль дээрээ нөхцөл, боломжийн хувьд тэгш байдалтай байлаа ч энэ нь Үндсэн хуулийн 14-р нэмэлтээр баталгаажсан хар арьстай хүүхдүүдийн хуулиар тэгш хамгаалуулах эрхийг үгүйсгэж байна.
- Үндсэн хуулийн 14-р нэмэлтийн түүхийг зөвхөн бүх нийтийн боловсролын асуудалд чиглэсэн гэж тайлбарлаж болохгүй.
- Энэ хэрэгт үүсч буй эрх зүйн асуудлыг Үндсэн хуулийн 14-р нэмэлт батлагдсан үеийн нөхцөлтэй хольж тодорхойлох боломжгүй бөгөөд бүх нийтийн боловсролын асуудлыг америкчуудын одоогийн амьдралыг хөгжүүлэх гарц болох талаас нь үнэлбэл зохино.
- Төрөөс нийтийн сургуульд боловсрол эзэмших бололцоог бүрдүүлэх нь тэгш нөхцөлөөр сурч боловсрол олгох эрхийг эдлүүлэхүйц байх ёстой.
- Бүх нийтийн сургуульд хүүхдүүдийг тусгаарлах нь зөвхөн цөөнхийн бүлгийн хүүхдүүдэд боловсрол эзэмших тэгш эрхийг хэрэгжүүлэхэд л хэрэглэгдэж болно.
- “Фергюсонын эсрэг Плесси” хэргийн шийдвэр дэх “тусгаарласан ч тэгш байх” номлол нь бүх нийтийн боловсролын салбарт хамааралгүй.
Шийдвэрийн түүхэн нөхцөл
Дээд шүүхийн энэ шийдвэр шүүгчдийн нэгдсэн саналаар гарсан нь АНУ-ын тухайн цаг үеийн нөхцөл байдалтай холбоотой гэж зарим судлаач үздэг. Тухайлбал, тухайн үед өнгөрсөн дайнд олон хар арьст цэрэг АНУ-ын төлөө амиа өгсөн байжээ. Тиймээс, Плессигийн хэргийг шийдэж байсан үеийг бодвол олон хүн тийнхүү арьс өнгөний үндсэн дээр ялган тусгаарлах нь буруу гэж үзэх болсон байж. Мөн Дээд шүүхийн дээрх шийдвэрийг хэрхэн хэрэгжүүлэх нь маргаантай асуудал байжээ. Шүүхийн шийдвэрт өмнөдийн муж улсуудад сургуулиудыг ялган тусгаарлах явдлыг шууд зогсоохыг шаардсангүй, харин “боломжит хугацаанд” зогсоохыг даалгасан билээ.Шийдвэрийн ач холбогдол
Энэ хэрэг нь цагаан арьст болон өнгөт арьст хүүхдүүдийн сургууль тусдаа байх ч хүүхдүүд тэгш эрхтэй байхыг зөвшөөрч шийдвэрлэсэн 1896 оны “Фергюсонын эсрэг Плесси” хэргийн “тусгаарласан ч тэгш байх” номлолыг өөрчилсөн юм. Тодруулбал, 1868 онд АНУ-ын Үндсэн хуульд орсон 14-р нэмэлтийн 1-р хэсэгт заасан “хүн бүр хуулиар тэгш хамгаалуулах” зохицуулалтаар муж улсуудад бүх нийтийн сургуулиудад арьс өнгөний байдлаар нь ялгаварлан тусгаарлахыг хоригложээ.Энэ шийдвэрийн бас нэг ач холбогдол бол нийтийн эрх ашгийг төлөөлөн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах хамтын нэхэмжлэл (class action)-ийг шүүх харгалзан үзсэн бөгөөд хожим энэ нь нийтийн ашиг сонирхлыг зөрчсөн аливаа шийдвэр, үйл ажиллагааны эсрэг иргэд, олон нийтийн байгууллагууд хамтаараа нэхэмжлэл гаргах үндсийг тавьсан гэж үздэг. Нэгтгэн үзвэл, шүүгч шийдвэрийн төсөл боловсруулахдаа Үндсэн хууль, шүүхийн прецедентийг үндэслэж, шийдвэрийн үндэслэлээ нийгмийн шинжлэх ухааны судалгааны мэдээллээр бататган нотолж, сайтар эргэцүүлэн дүн шинжилгээ хийжээ. Мөн шийдвэрт дурдсан олон асуудал, тухайлбал “нийтийн” гэх тодотголтой ч үнэн чанартаа хэний ч мэдэл, хараа хяналтад байдаггүй “нийтийн ашиг сонирхол” (тэгш байдал, байгаль орчин, хүн амын эрүүл мэнд гэх мэт өргөн хүрээтэй)-ыг хамгаалах хууль зүйн механизмын үндсийг тавьсан байна. Байгаль орчин, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийн асуудлууд, ашигт малтмалын лиценз тойрсон олон асуудал тулгарч байгаа энэ цаг үед манай эрх зүйн тогтолцоо ч нийтийн ашиг сонирхлыг шүүхийн хамгаалалтад оруулах талаар нухацтай авч үзэх шаардлага тулгарч буй санагдана.
Мэдээллийг бэлтгэсэн: Л.Галбаатар
Comments