Монгол улсын Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс эрхлэн гаргадаг “Шүүх эрх мэдэл” сэтгүүлийн “Эрх зүйн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан шүүхийн шийдвэр” буланд нийтлэгдсэн зарим кэйсийн хураангуйг цуврал болгон, түүнийг бэлтгэсэн зохиогчийнх нь зөвшөөрлөөр The LawyerLike веб хуудас дахин нийтлэж байна.
Хэргийн тухай товч
Рэймонд Стюарт гэх цагаан арьст тариачин 1934 оны 3 сарын 30-ны өдөр алагдсан. Мөрдөн байцаагчид хүн амины хэргийг дээрмийн сэдэлтээр үйлдсэн гэж үзсэн байдаг. Шериф Эдкок нь аймхай, хулчгар этгээд тус хэргийг үйлдсэн гэдэгт итгэлтэй байсан бөгөөд мөрч нохойгоор хэрэгтнийг мөрдсөн ч хүйтэнд нохой ямар нэг мөр олсонгүй. Хэрэг үйлдсэн этгээдийг таних, илрүүлэх ямар нэг бодит нотлох баримт байгаагүй бөгөөд цагдаа нар Рэймонд Стюартын тариалангийн талбайд амьдарч байсан 30 настай хар арьстан Эд Брауныг тус хэргийг үйлдсэн байж болох юм гэж таамаглал дэвшүүлжээ.Ингээд Эд Брауныг буруутгасан шигээ Артур Элингтон болон Хенри Шайлд нарыг мөн сэжигтнээр татаж, баривчилсан байна. Мөрдөн шалгалтын дүнд “хэргээ сайн дураар хүлээсэн” (confession) гэх үндэслэлээр хүний амь хөнөөсөн хэрэгт хоёр хүнийг буруутгасан бөгөөд хэргийн ганц нотолгоо нь тэднээс авсан мэдүүлэг байлаа. Ингэхдээ байцаалтыг хүч хэрэглэж явуулсан байна.
Цаг үеийн нөхцөл байдал
Тухайн үеийн нөхцөл байдлыг зарим судлаач нар өнгөт арьстнуудын хувьд тэдний амьдрал цагаан арьстнуудынхаас ямагт хэмжээлшгүй муу байсан гэж үздэг. Эрүүдэн шүүх замаар сэжигтнээр хэрэг хүлээлгэсэн нь АНУ-ын Үндсэн хуулийн 14 дүгээр нэмэлтэд заасан эрх зүйн зайлшгүй байх процессын заалтыг зөрчсөн гэж Дээд шүүхээс шийдвэрлэсэн юм. АНУ-ын Үндсэн хуулийн 14 дүгээр нэмэлтийг Конгресс 1868 онд соёрхон баталсан бөгөөд тус нэмэлт нь Үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийг өөрчилсөн. Энэхүү 14 дүгээр нэмэлт нь 5 хэсэгтэй бөгөөд түүний 1 дүгээр хэсэгт эрх зүйн зайлшгүй байх процесс (Due Process) буюу эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд хувь хүний олон төрлийн хамгаалалтын заалтыг тусгасан.Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны товч
Цагдаа нар Браун нарыг 1934 оны 3 сарын 30-ны өдөр үйлдэгдсэн хүн амины хэрэгт буруутгаж баривчилсан. Ингээд тэднийг 1934 оны 4 сарын 4-ний өдөр шүүхэд шилжүүлсэн бөгөөд анхан шатны шүүх дээр шүүгдэгчдийг зөвхөн тэдний хэргээ хүлээсэн мэдүүлэг дээр үндэслэн гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай гэж үзсэн.Шүүх хуралдааны үеэр шүүгдэгчид хэргээ хүлээсэн нь худлаа бөгөөд эрүүдэн шүүгдсэн болохоо мэдүүлсэн нь тус болоогүй юм. Тус хэрэг бүхэлдээ гэрлийн хурдаар шийдэгдсэн. Хэргээ хүлээсэн талаар 4 дүгээр сарын 2-нд шүүхэд мэдэгдсэн бөгөөд, шүүхээс тангарагтны шүүгчдийг 4 дүгээр сарын 3-нд томилж, тангарагтны шүүгчид 4 дүгээр сарын 4-нд ялын төлөвлөгөө гаргаж, шүүх хурал 4 дүгээр сарын 5-нд эхэлсэн бөгөөд 4 дүгээр сарын 6-нд шүүгдэгчийг хүн амины хэрэг үйлдсэн гэм буруутай гэж шийдсэн юм.
Шүүгдэгчид АНУ-ын Үндсэн хуулийн 14 дүгээр нэмэлт зөрчигдсөн үндэслэлээр Миссисипи муж улсын Дээд шүүхэд давж заалдсан бөгөөд тус шүүхээс анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээсэн. Миссисипи муж улсын Дээд шүүх шийдвэртээ дараах үндэслэл гаргасан. Үүнд:
- Өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөх /хэргээ хүлээх/ эрх нь эрх зүйн зайлшгүй байх процессын чухал асуудал биш.
- Нотлох баримтыг танилцуулсны дараа хэрэг хүлээлгэсэн нотлох баримтыг анхан шатны шүүх хасаагүй алдаа нь шүүгдэгчийн амьдрал, эрх чөлөөг эрх зүйн зайлшгүй байх процессын эрх зүйгүйгээр хязгаарлахад нөлөөлөхгүй бөгөөд шүүхийн гаргасан алдаа нь үндсэн эрхийг зөрчсөнд тооцогдохгүй.
Асуудал
Төрийн хууль сахиулагчид зөвхөн харгислал, хүчирхийллийн замаар хэрэг хүлээлгэж ял шийтгэх нь АНУ-ын Үндсэн хуулийн 14 дүгээр нэмэлтээр баталгаажуулсан эрх зүйн зайлшгүй байх процессын эрх зүйтэй нийцсэн эсэх?Өөрөөр хэлбэл, энэ хэргийн асуудал нь зөвхөн хүч хэрэглэж өөрийнх нь эсрэг мэдүүлэг өгүүлсэн нь хүнийг гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай гэж шийдвэрлэхэд хангалттай, хууль ёсны нотолгоо болох уу? гэдэгт байгаа юм. Миссисипи мужийн шүүх хэргийг шийдвэрлэхдээ хэрэгт авагдсан нотлох баримтыг хууль ёсны, зохих ёсоор цуглуулсан эсэхийг асуугаагүй буюу энэ талаар “мөрдөн шалгаагүй” нь шүүхийн үйл ажиллагаа бүрэн бус, хангалтгүй явагдсан гэж үзэхэд хүргэж байгаа юм.
Шүүн хэлэлцсэн нь
Миссисипи муж улсын Дээд шүүхээс “Twining v. New Jersey” хэргийн дагуу “Муж улсын шүүх дээр өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхийг зөвшөөрөхгүй байх асуудлыг Холбооны Үндсэн хуулийн аль ч хэсгээр баталгаажуулаагүй” гэж маргасан. Мөн “Snyder v. Massachusetts” хэргийн дагуу АНУ-ын Дээд шүүхээс өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх дархан эрхийг хязгаарлаж болох бөгөөд төрийн гэрчийн хувиар яллагдагчийн эсрэг мэдүүлэг өгч болно гэж дүгнэсэн” гэжээ.Үүнийг АНУ-ын Дээд шүүхээс хүлээн аваагүй бөгөөд дээрх үндэслэлүүдэд “Гэхдээ өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх дархан эрхийг төр хязгаарлах эрхийн асуудал нь уг асуудалтай холбоогүй. Иш татсан мэдэгдэлд дурдсан асуудал нь шүүхийн үйл ажиллагааны үе шатанд мэдүүлэг өгөх шаардлагатай гэрчийн тухай юм. Эрүүдэн шүүж хэрэг хүлээлгэх нь тусдаа, өөр асуудал. Түүнчлэн шүүхийн процедурыг зохицуулах бодлогоо тодорхойлох эрхтэй хэдий ч төрийн үйл ажиллагааны эрх чөлөө нь эрх зүйн зайлшгүй байх процессын шаардлагаар хязгаарлагдана” гэжээ.
Үүнээс гадна АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчдийн ихэнх нь “анхан шатны шүүх нь хэргийн талаар өөр нотлох баримт байхгүйг мэдэж байсан ч гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож ял оноосон байна. Гэм буруу, ял шийтгэл нь эрх зүйн зайлшгүй байх процессын чухал ач холбогдолтой хэсэгт нийцэхгүй байгаа тул хүчин төгөлдөр бус бөгөөд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа ямар нэг байдлаар зохих ёсоор явагдсан гэж үзэх үндэслэл болохгүй байна” гэж дүгнэжээ. Энэ хэрэг нь Үндсэн хуулийн 14 дүгээр нэмэлт дэх эрх зүйн зайлшгүй байх процессын заалтаар холбооны үндсэн хуулийн эрхийг хэрхэн муж улсад хэрэглэдэг болохыг харуулж байна.
Шийдвэр
АНУ-ын Дээд шүүхийн бүх шүүгчийн саналаар “хүчээр хэрэг хүлээлгэсэн нь Үндсэн хуулийн 14 дүгээр нэмэлт дэх эрх зүйн зайлшгүй байх процессын заалтыг зөрчсөн” гэж үзэж Миссисипийн Дээд шүүх болон анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгон шүүгдэгчдийн гомдлыг хангаж шийдвэрлэсэн. Шийдвэрийн үндсэн агуулга нь ямар ч тохиолдолд сэжигтэн, яллагдагчийн хэргээ хүлээсэн мэдүүлгийг хүч хэрэглэж, хууран мэхлэх зэргээр ямар ч хэлбэрээр хүсэл зоригоос нь гадуур авсан бол шүүх дээр нотолгооны шинжээ алдана гэдэг зарчмын өөрчлөлтийг гаргажээ.Үр нөлөө, ач холбогдол
“Миссисипийн эсрэг Брауны хэрэг” нь эрх зүйн зайлшгүй байх процессын Үндсэн хуулийн баталгааг зөрчих үед холбооны шүүх эрүүгийн хуулийн процессыг зохицуулах харьяаллыг тогтоосон. Ингэснээр сэжигтэн, яллагдагч, шүүгчид хүч хэрэглэж эсхүл хүч хэрэглэхээр заналхийлж авсан ямар ч мэдүүлэг нь нотолгооны чадвараа алдана гэдэг жишгийг тогтоож эрүүгийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд хүний эрхийг хангаж хамгаалахад том дэвшил болсон юм.Хожим өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрх Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал, Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт, Европын хүний эрхийн конвенц болон хүний эрхийн бусад олон баримт бичигт тусгалаа олж хамгаалагджээ.
Монгол Улсын Үндсэн хуульд дээрх хэргийн хүрээнд тогтоосон эрх зүйн зарчмыг 16 дугаар зүйлийн 14 дэх хэсэгт “өөрийн болон гэр бүлийн гишүүд, эцэг эх, үр хүүхдийнхээ эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх; нотлох баримтыг шалгуулах эрхтэй. Өөрөө өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхийг шаардах, мэдүүлэг гаргуулахаар шахалт үзүүлэх, хүч хэрэглэхийг хориглоно” гэж тус тус баталгаажуулжээ.
Мэдээллийг бэлтгэсэн: Л.Галбаатар
Comments