Монгол улсын Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс эрхлэн гаргадаг “Шүүх эрх мэдэл” сэтгүүлийн “Эрх зүйн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан шүүхийн шийдвэр” буланд нийтлэгдсэн зарим кэйсийн хураангуйг цуврал болгон, түүнийг бэлтгэсэн зохиогчийнх нь зөвшөөрлөөр The LawyerLike веб хуудас дахин нийтлэж байна.
Хэргийн тухай
Энэ хэрэгт АНУ-ын Дээд шүүхээс “Үндсэн хуульд өмгөөлүүлэх эрхийг олгосон тул хуульчид төлбөр төлөх чадваргүй яллагдагч, шүүгдэгч нарын улсын өмгөөлөгчөөр өмгөөлүүлэх боломжийг муж улсууд бүрдүүлэх ёстой” гэж шийдвэрлэсэн. Энэ хэрэг 1961 онд Кларенс Ийрл Гидеон гэх хүнийг баривчилснаар эхэлсэн. Гидеон Флорида мужийн Панам хот дахь жижиг танхимд хууль зөрчин нэвтэрч, танхим дахь автомат машинаас мөнгө хулгайлсан хэрэгт холбогдсон. Шүүх хуралдаан дээр Гидеон өөрийгөө хуульчаар өмгөөлүүлээгүй бөгөөд түүнийг төлөөлөх өмгөөлөгч томилж өгөхийг хүссэн байна. Гэвч Флоридагийн шүүгч түүний хүсэлтийг “мужийн хуулийн дагуу зөвхөн цаазаар авах ял шийтгүүлсэн шүүгдэгчид үнэ төлбөргүй хууль зүйн туслалцаа үзүүлэхээр заасан” гэсэн үндэслэлээр хүлээж аваагүй бөгөөд өмгөөлөгчгүйгээр хэргийг шийдвэрлэж, Гидеонд таван жил хорих ял ногдуулсан байна. Үүний дараа Гидеон хууль бусаар хоригдсон шалтгаанаар суллуулах хүсэлтийг Флоридагийн Дээд шүүхэд гаргасан бөгөөд түүндээ шүүх хуралдаанд өмгөөлүүлэх эрхийг хангаагүй тул түүнд ногдуулсан ял шийтгэл нь Үндсэн хуульд нийцэхгүй гэжээ. Харин Флоридагийн Дээд шүүхээс Гидеоны хүсэлтийг хангаагүй тул Гидеон АНУ-ын Дээд шүүхэд гомдол гаргасан бөгөөд тус шүүхээс хэргийг 1963 онд хүлээн авч хянан хэлэлцсэн байна.Асуудал
Тус хэрэгт хөндөгдсөн асуудал нь эрүүгийн хэрэг үйлдсэн төлбөргүй чадваргүй хүнд төрөөс өмгөөлөгч томилж өгөх эсэх, ийнхүү улсын өмгөөлөгч томилоход хэргийн төрөл хамаарах эсэх, өмгөөлөгчийн туслалцаа авах эрхийг хангаагүй нь эрх зүйн зайлшгүй процесс буюу процесын шударга ёсыг зөрчих эсэх тухай байв.Шүүхийн шийдвэр, түүний үндэслэл
АНУ-ын Дээд шүүх тус хэргийг санал нэгтэйгээр шүүгдэгчдийн “шударга, тал хардаггүй шүүхээр шүүлгэх эрх, өмгөөлөгч авах, өмгөөлөгчтэйгээ шүүх хуралдааны өмнө зөвлөлдөх эрх”-үүдийг хангаагүй нь эрх зүйн зайлшгүй процессийг зөрчсөн явдал бөгөөд цаазаар авах ял шийтгэгдэж болзошгүй гэмт хэрэгт буруутгагдсан бол өмгөөлөгч заавал оролцуулахаар шийдвэрлэсэн бөгөөд тус шийдвэрт АНУ-ын Үндсэн хуулийн 6 дугаар нэмэлтийн заалтыг үндэслэл болгосон байна. Тус 6 дугаар нэмэлтэд “Эрүүгийн бүх мөрдөн байцаалтын явцад яллагдагч гэмт хэрэг үйлдсэн газрын Муж улс, дүүргийн Тангарагтны шударга шүүхээр хэргээ нийтийн өмнө ба хойшлуулалгүйгээр хянан шийдвэрлүүлэх эрхтэй. Энэхүү дүүргийн нутаг дэвсгэр нь хуулиар урьд нь тодорхойлогдсон байх ёстой. Ингэхдээ яллагдагч яллаж буй үндэслэл, шинжийн талаар мэдээлэл авах, өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгч буй гэрчтэй нүүрэлдэх, өөрт ашигтай мэдүүлэг өгөх гэрчийг ирүүлэх, өөрийгөө хамгаалуулахын тулд өмгөөлөгчийн туслалцаа авах эрхтэй” гэж заасан. Энэхүү 6 дугаар нэмэлт дэх “өөрийгөө хамгаалуулахын тулд өмгөөлөгчийн туслалцаа авах эрхтэй” гэснийг Дээд шүүхээс зөвхөн цаазаар авах ял шийтгэж болох хэрэгт бус, бүх төрлийн эрүүгийн хэрэгт өмгөөлөгчийн туслалцаа авах эрхтэй холбон дүгнэсэн юм.Үүнээс өмнө Betts vs. Brady (1942) хэргийг шийдвэрлэхэд дээрмийн гэмт хэрэгт яллагдсан Betts төлбөрийн чадваргүй тул өмгөөлөгч томилуулж өгөх хүсэлт гаргахад мужийн шүүх хангаагүй бөгөөд Дээд шүүх мөн Powell vs. Alabama (1932)-ийн хэрэгт зөвхөн цаазаар авахуулах ял шийтгэгдэж болзошгүй шүүгдэгчид өмгөөлүүлэх эрхтэй гэж үзэж анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээж байжээ.
Үр нөлөө, ач холбогдол
Дээд шүүх 1963 онд Gideon v. Wainwright-ийн хэргийг шийдвэрлэхдээ төлбөрийн чадваргүй этгээдэд хэрэв өөрөө хүсвэл шүүх хуралдааны явцад заавал хууль зүйн туслалцаа үзүүлэхийг тогтоосон байна. Дээд шүүх өмгөөлөгчийн туслалцаа авах эрх нь процессын ажиллагааны суурь эрх бөгөөд шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийг хэрэгжүүлэх үндсэн арга тул зайлшгүй процессын журамласан талын баталгаа гэж үзжээ. Энэ хэргийг Дээд шүүх Үндсэн хуулийн XIV нэмэлтэд заасан зайлшгүй процессийг зөрчиж, төлбөрийн чадвартай болон чадваргүй этгээдэд тэгш бус байдлыг бий болгосон гэж үзсэн. Энэ утгаар эд баялаг, боловсрол, нийгмийн гарал угсаа үл харгалзан хэн ч шүүх хуралдаанд өмгөөлөгчгүйгээр шүүгдэгчийн хувиар шүүх хуралдаанд оролцож болохгүй. 1963 онд гарсан энэхүү шийдвэрийн нөлөөгөөр төлбөрийн чадваргүй этгээдийг өмгөөлөх нийтийн өмгөөлөгч (public defender) гэх ойлголт үүсч, тэднийг бэлтгэх, чадавхижуулах тогтолцоо бүрдсэн бөгөөд шийдвэр гарсан даруйд Флорида мужийн 16 тойргийн шүүхэд хүнд гэмт хэрэгт холбогдсон, төлбөрийн чадваргүй этгээдэд хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх нийтийн өмгөөлөгч ажиллах болсон байна.Энэхүү 1963 оноос эхтэй төлбөрийн чадваргүй хүний холбогдсон эрүүгийн хэрэгт төрөөс өмгөөлөгчийн туслалцаа авах эрхийг нь хангах зохицуулалт Монгол Улсын хувьд нэгэн адил хангагдсан. Тодруулбал, 1994, 2002 оны Өмгөөллийн тухай хуульд “Хууль зүйн туслалцаа хүсэгч нь эрүүл мэнд, төлбөрийн чадвар болон хүндэтгэн үзэх бусад шалтгаанаар өмгөөлүүлэх эрхээ өөрөө хэрэгжүүлэх боломжгүй, түүнчлэн өмгөөлөгчөө сонгон авч чадаагүй тохиолдолд хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах, шүүх, прокурорын байгууллага энэ тухай өмгөөлөгчдийн байгууллагад мэдэгдэн өмгөөлөгч томилуулах арга хэмжээ авах үүрэгтэй” гэж заасан бөгөөд төлбөрийн чадваргүй иргэний өмгөөллийн зардлыг улсын төсвөөс санхүүжүүлнэ гэж зохицуулсан юм. Энэ нь Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд нэгэн адил тусгалаа олсон бөгөөд төлбөрийн чадваргүй сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч өмгөөлөгч оролцуулах хүсэлт гаргасан бол түүний холбогдох хэргийн хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалт, шүүх хуралдааны ажиллагаанд өмгөөлөгчийг заавал оролцуулна гэж заасан. Эдгээр заалт нь 2013 онд “Төлбөрийн чадваргүй яллагдагчид үзүүлэх хууль зүйн туслалцааны тухай” хууль болон батлагдаж, төлбөрийн чадваргүй яллагдагчид хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх үндсэн үүрэг бүхий, өмгөөлөгчийн нэрсийн жагсаалтад бүртгэгдсэн, Хууль зүйн туслалцааны төвийн хуульч буюу “улсынөмгөөлөгч”-ийг бий болгожээ. Өдгөө Хууль зүйн туслалцааны төв нь ажлын алба, 31 салбартайгаар улсын хэмжээнд нийслэлийн 8 дүүрэг, 21 аймаг, 2 суманд төлбөрийн чадваргүй яллагдагчид хууль зүйн туслалцааг үнэ төлбөргүй үзүүлэн ажиллаж байна. Хууль зүйн туслалцааны төвийн салбарын улсын өмгөөлөгчид 2015 оны эхний хагас жилд нийт 4059 иргэнд хууль зүйн зөвлөгөө өгч, 1763 хэргийн 1903 холбогдогчид өмгөөллийн үйлчилгээ үзүүлсэн байна. Мөн улсын өмгөөлөгчид ихэвчлэн бусдын эд хөрөнгийг хулгайлах, бусдын бие махбодид хөнгөн, хүндэвтэр, хүнд гэмтэл санаатай учруулах, танхайрах, бусдын эд хөрөнгийг дээрэмдэх, тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөний аюулгүй байдлын болон ашиглалтын журам зөрчих зэрэг гэмт хэрэгт өмгөөллийн туслалцаа үзүүлсэн байна.
Мэдээллийг бэлтгэсэн: Л.Галбаатар
Comments