Монгол улсын Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс эрхлэн гаргадаг “Шүүх эрх мэдэл” сэтгүүлийн “Эрх зүйн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан шүүхийн шийдвэр” буланд нийтлэгдсэн зарим кэйсийн хураангуйг цуврал болгон, түүнийг бэлтгэсэн зохиогчийнх нь зөвшөөрлөөр The LawyerLike веб хуудас дахин нийтлэж байна.
Хэргийн тухай
АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн 1800 оны сонгуулиар Бүгд найрамдах ардчилсан намаас нэр дэвшсэн Томас Жеффэрсон нь Холбооны намын Жон Адамстай өрсөлдөн, АНУ-ын гурав дахь ерөнхийлөгч болсон юм. Хэдийгээр сонгууль 1801 оны 2 сарын 17-нд дууссан ч Жэффэрсон 1801 оны 3 сарын 4 хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж эхлээгүй байв. Энэ үед өмнөх ерөнхийлөгч Адамс болон түүний Конгресс эрх мэдлээ хэвээр хадгалж байв. Энэ мөчид Конгресс 1801 оны Шүүхийн тухай актыг баталж гаргав. Энэ нь 1789 оны Шүүхийн тухай актыг шинэчлэсэн явдал байв. Энэ актаар дүүргийн 10 шинэ шүүхийг байгуулж, тойргийн 3 шүүх байсныг 6 болгож, тойрог бүрийн шүүхийн шүүгчийн тоог нэмж, Холбооны шүүгч болон дүүргийн шүүгчдийг томилох эрхийг ерөнхийлөгчид өгсөн. Мөн Дээд шүүхийн шүүгчийн тоо 6 байсныг 5 болгон багасгажээ.1801 оны 3 сарын 3-ны өдөр Адамсын бүрэн эрх дуусгавар болохын өмнөхөн 1801 оны Шүүхийн тухай актын дагуу шинэ тойргийн 16 шүүгч, шинэ дүүргийн 42 шүүгчийг шөнө дунд томилжээ. Эдгээр шүүгчдийг түүхэнд “Шөнө дундын шүүгчид” гэж нэрлэсэн ба эдний дунд Уйльяам Марбэри байсан юм. Марбэри нь Мэрилэндийн нутаг дэвсгэрт Адамсыг дэмждэг улс төрийн нэр хүндтэй нэгэн байв. Тэрбээр Колумб дүүргийн шүүхийн шүүгчээр томилогдсон байв. Албаны хугацаа нь 5 жил байв. Дараагийн өдөр Марбэриг томилсон зарлигийг Сенат баталсан боловч тийнхүү баталсан тогтоолоо томилогдсон этгээдэд хүргүүлэх үүргээ гүйцэтгээгүй байна. Нөгөө талаар хэд хэдэн шүүгчийн томилгооны тогтоолыг хүргүүлж амжихааргүй байв.
1801 оны 3 сарын 4-ний өдөр Томас Жэффэрсон ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж эхлэв. Ингээд шинэ Төрийн нарийн бичгийн дарга Жэймс Мэдисоныг түр орлож буй Лэви Линкольнд “Шөнө дундын шүүгчдийн” томилгоог баталсан тогтоолуудыг хүргүүлэхгүй байхыг даалгажээ. Учир нь хугацаандаа хүргэгдээгүй тогтоолуудыг хүчин төгөлдөр бус гэж Жэффэрсоны үзэж байв. Энэ тогтоолгүйгээр шинээр томилогдсон шүүгчид бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжгүй байлаа.
Шинээр байгуулагдсан Бүгд найрамдах ардчилсан намын 7 дугаар конгрэсс 1801 оны Шүүхийн тухай актыг хүчингүй болгож, 1802 оны Шүүхийн тухай актыг батлахаар хэлэлцэж байв. Ингэснээр шүүх эрх мэдлийн салбарт 1789 оны Шүүхийн тухай актын зохицуулалт үйлчилж байв. Марбэри Дээд шүүхэд шууд өргөдөл гарган, түүнийг бүрэн эрхийг баталгаажуулсан тогтоолыг хүргүүлэхийг Мэдисонд даалгахыг шаарджээ.
Хэрэглэсэн хууль
АНУ-ын Дээд шүүхээс тус хэргийг шийдвэрлэхдээ хэрэглэсэн буюу тайлбарласан хоёр хууль бий. Энэ нь АНУ-ын Үндсэн хууль, түүний 3 дугаар зүйл, 2 дугаар заалт болон Шүүхийн тухай 1789 оны акт, түүний 13 дугаар зүйл юм.Эрх зүйн асуудал
Юуны өмнө АНУ-ын Дээд шүүхээр хэрэг, маргаан хянан шийдвэрлүүлэх гурван арга зам бий. Үүнд:- Дээд шүүхэд шууд өргөдөл гаргах,
- Дүүргийн шүүх гэх мэт холбооны анхан шатны шүүхэд өргөдөл гаргаж явсаар Дээд шүүхэд давж заалдах,
- Мужийн шүүхээс эхлэн мужийн хамгийн дээд шатны шүүхээр дамжиж явсаар эцэст нь холбооны хуулийн асуудлаар Дээд шүүхэд хандах юм.
Марбэри нь өөрийн нэхэмжлэлээ шууд Дээд шүүхэд гаргасан учир, Дээд шүүх хэргийг хэлэлцэхийн тулд анхан шатны журмаар тус нэхэмжлэлийг шийдвэрлэх эрх байна уу гэдгийг шалгах шаардлагатай.
Марбэригийн гаргасан үндэслэл нь 1789 оны Шүүхийн тухай актад Конгресс нь Дээд шүүхэд даалгах нэхэмжлэлийг анхан шатны журмаар шийдвэрлэх эрхийг олгосон гэжээ. Үүнд Дээд шүүх шууд хариулж чадаагүй ч дараах асуултыг гаргаж тавив:
- Үндсэн хуулийн 3 дугаар зүйлд шүүх эрх мэдлийн хүрээг зохицуулсаныг Конгресс нэмж өөрчилж болох уу? эсвэл энэ заалт нь Конгресс өөрчилж болохгүй бүрэн жагсаалтыг хуульчилсан уу?
- Хэрэв Үндсэн хуулийн 3 дугаар зүйлд шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх бүрэн жагсаалт юм бол Конгресс үүнийг өөрчлөхийг оролдсон тохиолдолд хэн нь энэ зөрчилдөөнд ялах вэ? Үндсэн хууль уу? Конгресс уу?
- Хамгийн чухал нь хэн ялахыг хэн шийдэх вэ?
Хэргийг шийдвэрлэсэн байдал ба шийдвэрийн ач холбогдол
1803 оны 2 сарын 24-нд Ерөнхий шүүгч Жон Маршалын бичиж, боловсруулсан дүгнэлтийг шүүх бүрэлдэхүүн санал нэгтэйгээр дэмжиж, дараах шийдвэрийг гаргажээ. Үүнд:- Марбэрид Мэдисоноос түүнийг томилсон зарлигийг баталгаажуулсан тогтоолыг хүргүүлэхийг даалгах эрхтэй.
- Гэхдээ шүүхээс тус тогтоолыг хүргүүлэхийг Мэдисонд даалгах эрх хэмжээ байхгүй.
Үүнд:
- Марбэрид Сенатын тогтоолыг хүргүүлэхээр шаардах эрх бий юу?
- Марбэрид учирсан хохирол хуульд заасан хохирол мөн үү?
- Дээд шүүхээс даалгах тогтоол гаргуулахаар шаардах нь энэ хохирлыг арилгах зөв арга мөн үү?
Харин Марбэригийн баримталж байсан нэг гол зарчим нь баталгаажсан эрхийг зөрчсөн бол тэр нь хохирол мөн гэж үзэж байсан. Дараа нь Маршал Гүйцэтгэх эрх мэдлийн салшгүй хоёр үүргийг тайлбарлав. Нэг нь улс төрийн үйл ажиллагаа, үүнд төрийн албан хаагч нь өөрийн дотоод итгэл үнэмшлээрээ ажиллах боломжтой. Харин нөгөөх нь гүйцэтгэх чиг үүрэг байдаг үүнд төрийн албан хаагч нь хуулиар ямар нэг үйлдэл хийхийг шаарддаг. Маршал тогтоолыг хүргүүлэх нь хуулиар төрийн албан хаагчид даалгасан зайлшгүй биелүүлэх үүрэг байсан гэж үзжээ. Тиймээс Марбэригийн хууль ёсны эрх ашиг нь зөрчигдөж, хохирсон гэж үзсэн.
Гуравдах асуултад хариулахдаа Маршал асуудлыг хоёр хуваасан. Нэгт, Марбэри өөрийн эрхийг сэргээхийн тулд даалгах нэхэмжлэл гаргах нь зөв үү. Хоёрт хэрэв зөв бол Дээд шүүхээс үүнийг хүсэх нь зөв үү гэжээ. Тэрбээр АНУ-ын төрийн албан хаагчаас ямар нэг үйлдэл хийлгэхийг шаардан шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан нь хууль ёсны арга мөн гэжээ. Харин Маршал анхаарлаа шаардлагын үлдсэн хэсэг болох “Энэ нь шүүхээр шийдвэрлэх асуудал мөн үү?” гэдэг дээр төвлөрүүлжээ.
Ингээд Маршал эхлээд 1789 оны Шүүхийн тухай актыг шалгаж үзээд энэ актаар Дээд шүүхэд шүүх эрх мэдлийг олгохоор зохицуулсан болохыг тодорхойлсон. Дараа нь Үндсэн хуулийн 3 дугаар зүйлийн Дээд шүүхийн шүүх эрх мэдэлтэй холбоотой хэсэгт анхаарал хандуулжээ. Энэ хооронд Марбэри Үндсэн хууль нь шүүх эрх мэдлийн үндэс суурийг л тодорхойлох ба Конгресс түүнийг нэмэн өөрчилж болно гэж маргаж байв. Маршал үүнтэй санал нэгдэлгүйгээр харин ч Конгресст Дээд шүүхийн шүүх эрх мэдлийг өөрчлөн засах эрх мэдэл байхгүй гэж тодорхойлов. Үр дүнд нь Маршал Үндсэн хууль болон Шүүхийн тухай акт хоёр зөрчилдөж байгааг илрүүлэв.
Энэ зөрчлөөс цаашлаад томоохон асуулт гарч иржээ. Конрессийн баталсан хууль нь Үндсэн хуультай зөрчилдвөл яах вэ? гэдэг асуулт. Маршал үүнд Үндсэн хууль зөрчсөн Конрессийн хууль бол хууль гэж тооцогдохгүй гээд, шүүхүүд нь үүний оронд Үндсэн хуулиа дагах үүрэгтэй ба ингэснээрээ Шүүх эрх мэдлийн тулгуур зарчмуудыг батлан харуулж байх ёстой гэж хариулсан байна.
Энэ санаагаа дэмжихийн тулд бичмэл Үндсэн хуулийн үзэл санааг дэвшүүлж, хэрэв шүүх үүнийг үл тоох юм бол, бичмэл Үндсэн хууль байхын хэрэг юу билээ гэжээ. Маршал бас шүүх эрх мэдлийн гол мөн чанар бол шүүхүүдээс “хууль гэж юу болох” талаар тодорхойлохыг шаарддагт бий гэж маргажээ. Нэгэнт л хэрэг маргааныг шийдвэрлэх нь шүүхийн үүрэг болохоос хойш шүүхүүд хэрэг, маргаанд ямар хууль хэрэглэхийг шийдэх чадвартай байх ёстой. Тиймээс хэрэв хоёр хууль хоорондоо зөрчилдвөл шүүх алийг нь хэрэглэхийг шийдэх ёстой.
Эцэст нь Маршал бусад шүүгчдээ Үндсэн хуулиа баримтлах нь зөв юм хэмээн итгүүлж, АНУ-ын хуулиудын дээр Үндсэн хууль байгаа гэсэн Үндсэн хуулийн дээд заалтыг удирдлага болгохыг онцолжээ. Тухайлбал тэрбээр шийдвэрийн үндэслэлдээ:
“Хууль гэж юу болохыг харуулах нь шүүх эрх мэдлийн үүрэг юм. Хуулийг тодорхой хэрэг, маргаанд хэрэглэдэг тэдгээр хүмүүс нь тэр дүрэм журам, хуулийг тайлбарлах шаардлагатай. Хэрэв хоёр хууль зөрчилдвөл, шүүхээс хууль тус бүрийн зорилго, үүргийг тодорхойлох ёстой. Тэгээд хэрэв хууль нь Үндсэн хуулийн эсрэг байвал, хэрэв хууль болон Үндсэн хууль нь хоёул тухайн хэрэгт хэрэглэж болохоорбайвал, шүүх тухайн хэрэг нь Үндсэн хуулиас үл хамааралтайгаар энгийн хуульд нийцэлтэй байна уу, эсвэл энгийн хуулиас үл хамаарч Үндсэн хуультай нийцэж байна уу гэдгийг шийдэх ёстой. Шүүх энэ хоёр зөрчилтэй хуулийн аль нь уг хэрэгт хэрэглэгдэх вэ гэдгийг тодорхойлох ёстой. Энэ бол шүүхийн хамгийн чухал амин үүрэг юм. Хэрэв шүүх Үндсэн хуулийг дээдэлж, Үндсэн хууль нь хэм хэмжээнийхамгийн дээд түвшний хууль мөн л юм бол, Үндсэн хууль тухайн хуулийг захирах ёстой. Иймд шүүхэд Үндсэн хуулийг хамгийн дээд хүчин чадалтай хууль юм гэдэг зарчимтай мэтгэлцдэг хүмүүс эцэс сүүлдээ шүүх Үндсэн хуулин дээр нүдээ аниад зөвхөн жирийн хуулиуд, гэрээ, тогтоолуудыг л харах ёстой гэдэг шаардлага руухальтарчихдаг. Энэ сургаал нь бичигдмэл Үндсэн хуулийн эх суурийг үндсээр нь тасалж байна” гэжээ.
Иймээс шүүх нь уг хэргийг шийдвэрлэх эрх хэмжээгүй гэж үзэж Марбэригийн шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгожээ. Учир нь Конгрессын баталсан 1789 оны Шүүхийн тухай актын 13 дугаар зүйлээр шүүхэд ийм нэхэмжлэлийг хүлээн авч шийдвэрлэх эрхийг олгосон нь Үндсэн хуулийг зөрчсөн бөгөөд тус хууль нь хүчин төгөлдөр бус гэж үзсэн байна. Ингээд Марбэри хэзээ ч Колумбын дүүргийн шүүхийн шүүгч болоогүй байна.
Мэдээллийг бэлтгэсэн: Л.Галбаатар
Comments